In april 2022 werd ik waarnemend afdelingshoofd van een afdeling met ruim 100 medewerkers. Zes maanden later kon ik me nauwelijks meer concentreren. Mijn geheugen was een zeef en ik had op willekeurige momenten veel last van angst.
Ik had zes maanden lang geprobeerd om alles te controleren, maar ik raakte het volledig kwijt.
Wat ik hierna deel, schrijf ik voor mijn zoons. Maar ik weet dat zij niet de enigen zijn voor wie dit waardevol is. Daarom deel ik het openbaar.
Toen ik me slecht voelde, zocht ik naar iets wat me houvast gaf. Ik had niet per se behoefte aan een gesprek met een bedrijfsarts of therapie. Ik wilde vooral weer rust vinden. En ik vond dat bij iemand die 2.000 jaar geleden leefde en veel minder had dan ik.
De dichotomie van controle
Epictetus werd als slaaf geboren. Hij had geen bezittingen, geen vrijheid en geen macht over zijn eigen leven. Tot hij op een dag werd vrijgelaten en colleges in filosofie gaf. Zijn colleges – opgeschreven door een leerling – zijn een fenomenale bron van tijdloze wijsheid.
De leer van Epictetus kunnen we als volgt samenvatten: sommige zaken liggen binnen je controle, de rest ligt buiten je controle. Wijsheid is het verschil hiertussen kennen.
Je oordeel, je keuzes en je reacties op wat er gebeurt liggen binnen je controle.
De economie, politiek, hoe collega’s reageren en wat mensen van je denken, ligt buiten je controle.
De meeste mensen hebben geen gebrek aan talent of ambitie. Ze ervaren stress en onrust, omdat ze dit onderscheid niet maken. Zo ook ikzelf.
Je kunt anderen niet veranderen
In januari 2022 werkte ik als strategisch adviseur bij de afdeling Handhaving van een gemeente. De rust begon weer wat terug te keren na bijna twee jaar met COVID-19. Het was twee jaar lang pieken. Ik werkte overdag en regelmatig ‘s avonds en in de weekenden. Ik stemde af met de burgemeester, met directeuren, collega’s, ondernemers in de stad en ik coördineerde de inzet van de toezichthouders en boa’s.
Een uitdagende, leerzame tijd. Aan het eind van de corona periode sprak ik de ambitie uit om leidinggevende te worden. Dat werd gewaardeerd en we spraken af dat ik in september 2022 zou starten met een management development traject. Eerst zou ik nog een paar maanden werken en dan genieten van verlof bij de geboorte van mijn tweede zoon.
Maar zover kwam het nooit. In april meldde mijn leidinggevende zich ziek, langdurig. Ik werd gevraagd om waarnemend afdelingshoofd te worden. De afspraak voor het MD traject lag er toch al, dan maar gewoon meteen beginnen. Dat voelde goed en logisch.
Ik begon enthousiast. Al gauw merkte ik dat er heel veel speelde op de afdeling. Onderlinge conflicten, een onderstroom aan onvrede, roddelen en ontevredenheid. Wat een leerzame periode moest worden, werd een chaos. Ik hoorde vele verhalen aan. Ik wilde er voor iedereen zijn. Ik deed mijn best om wat rust te creëren, maar ik kreeg er geen grip op. De chaos was te groot. Hoe harder ik mijn best deed om het te fixen, hoe minder ik voor elkaar kreeg.
Na een half jaar stopte mijn periode als waarnemend afdelingshoofd. Ik was gesloopt. Mentaal was ik op. Ik had last van angstaanvallen, kon me moeilijk concentreren en mijn geheugen was een grote zeef.
Ik was een tijdje behoorlijk verloren. Ik wist niet meer waar ik goed in was, twijfelde aan alles wat ik deed en ik geloofde niet meer in mezelf.
Al die frustratie en ellende had één oorzaak: ik probeerde van alles te controleren wat niet van mij was.
De oplossing
Na de periode als waarnemend afdelingshoofd heb ik me gestort op het stoïcisme. De boeken van Marcus Aurelius, Epictetus en Seneca had ik op dat moment al zo’n vijf jaar in de boekenkast liggen. Ik las daar af en toe in en iets in me zei dat ik deze filosofie nu meer dan ooit nodig had.
Marcus Aurelius was keizer van het Romeinse Rijk in zeer turbulente tijden. Hij kreeg te maken met oorlogen, de pest en het allerergste: hij verloor meerdere kinderen. In vergelijking daarmee waren mijn problemen klein. Maar voor mij waren ze groot. Dus las ik zijn overpeinzingen en ik vond daarin rust. Stap voor stap begon ik weer op mezelf te vertrouwen.
De volgende oefening is gebaseerd op de stoïcijnse filosofie en heeft mij en vele anderen geholpen.
Verdeel een vel papier in twee kolommen. Links schrijf je alles op waar je mee bezig bent, de problemen die je ervaart en de zaken die je onrust geven. Rechts schrijf je op wat er binnen jouw controle ligt.
Je zult zien dat de lijst rechts aanzienlijk korter is dan de lijst links. En precies daar, in de lijst met zaken waar jij controle over hebt, liggen je kansen en je succes. Hier vind je rust en voldoening in plaats van stress en onrust.
Zodra je stopt te vechten tegen wat niet van jou is, houd je energie over voor wat wel van jou is. En dat verandert je hele leven.
Het verschil gaan zien
Je hebt beperkte controle over hoe medewerkers hun werk doen. Je hebt wel volledige controle over de gesprekken die je met ze voert over hoe het met ze gaat en hoe zij invulling geven aan hun werkzaamheden.
Je kunt niet controleren of je klant je voorstel accepteert. Je kunt er wel alles aan doen om jezelf zorgvuldig voor te bereiden, je pitch te oefenen en een geweldig aanbod te doen.
Je kunt niet voorkomen dat mensen ziek worden en vertrekken. Je kunt er wel oprecht vóór anderen zijn en je waardering uitspreken.
Dit is de dichotomie van controle. Je richten op het controleerbare maakt je krachtiger. Je richten op het oncontroleerbare maakt je zwakker.
Ik heb ondervonden hoe het is om te vechten tegen iets wat niet binnen je controle ligt. En ik heb geleerd wat er gebeurt als je hiermee stopt.
Die lessen wil ik graag aan mijn zoons meegeven. En aan jullie.